Gered: vier Zaanse arbeidershuisjes

Stadsherstel-zaanse huisjes

Aan de Westzijde in Zaandam staan vier woningen onder één kap al jaren leeg. Wij konden de panden overnemen van woningcorporatie Parteon. Niet alleen krijgen ze nu hun oorspronkelijke gevel terug dankzij een bijdrage van onze Vrienden, ook zijn ze aangewezen als gemeentelijk monument.

Deze vier panden zijn niet ons enige bezit aan de Westzijde. Eerder al werden wij eigenaar van de Bullekerk, het Calff huis en het Geboortehuis. Naast het laatstgenoemde pand staan de houten arbeiderswoningen, in de bocht van de Westzijde en met de voorgevel direct aan de straat gebouwd. Onderhoud is hard nodig, ze staan al geruime tijd leeg of worden door anti-kraak bewoond.

Verkopen om als erfgoed te kunnen behouden

De staat van onderhoud en de benodigde inspanning en investering om de specifieke woningen aan te passen aan de eisen van de huidige tijd en ze zo te laten aansluiten bij de toekomstige portefeuille, waren reden voor woningcorporatie Parteon om ze aan ons te willen verkopen. Juist door het bijzondere karakter van de woningen voelt Parteon zich verantwoordelijk voor het behoud ervan. Eerder al hebben Parteon en Stadsherstel intensief samengewerkt bij een grote reddingsactie van de Zaanse Schans en ook nu wist de organisatie ons te vinden als partij die erfgoed en monumentenzorg als kerntaak heeft en die bovendien binding heeft met de Zaanstreek.

Klein Rome aan de Westzijde

De houten arbeidershuisjes op nummer 173-179 zijn gebouwd aan het einde van de 19e eeuw en lagen in een klein wijkje dat Klein Rome werd genoemd en gelegen was tussen de Westzijde en de gasfabriek die in 1859 gebouwd is. Vermoedelijk zijn ze gerealiseerd voor arbeiders van deze fabriek, die eind jaren ’60 gesloopt is. Ze staan op drie kavels die oorspronkelijk een boomgaard was, maar in 1817 al bebouwd waren met kleinere woningen, die mogelijk ook aan elkaar geschakeld waren. Destijds werden ze bewoond door twee koperslagers, een smid alias knecht en een koopman: ook al arbeiderswoningen dus.

Van afbraakpand tot gemeentelijk monument

De rij arbeiderswoningen is een van de weinige goed bewaard gebleven voorbeelden van de sobere houtbouw in de Zaanstreek. De houtzaagmolen zorgde ervoor dat de Zaanstreek opbloeide tot het eerste industriegebied van Europa. Vanwege de veengrond en het makkelijk voorhanden zijnde hout werd hier in de 17e en 18e eeuw voornamelijk in hout gebouwd. En in tegenstelling tot de rest van Nederland vond de overgang naar bouwen in steen pas in de late 19e eeuw plaats. In die periode kende de Zaanstreek een tweede bloeiperiode van de industrie met de komst van grote fabrieken langs de Zaanoevers. Een groot deel van de Zaanse bevolking woonde destijds in kleine houten huisjes als die van ons rijtje. Deze relatie met zowel de Zaanse bouwtraditie als de lokale industriële geschiedenis maakt dat de woningen – een van de twee laatste blokken houten rijwoningen in de gemeente Zaanstad – grote cultuurhistorische waarde hebben. De gemeente Zaanstad heeft daarom besloten om ze de gemeentelijke monumentenstatus te geven.